Փոխան յառաջաբանի

Ահաւասիկ ուրեմն ԿԱՄի 7 համարը։ ԿԱՄ, հանդէս վեր­լուծա­կան անունով պար­բերականհրատարակութիւնը ընդ­ամէ­նը վեց համար ունեցած էր (1980էն մին­չեւ 2005, Փարիզ, Պէյ­րութ, Պոսթըն, ԼոսԱն­ճելըս)։ Տասնհինգ տարի անցած է վեր­ջին հա­մարի լոյս ընծայուե­լէն ի վեր։ 2019ին ճամբայ ելանք ուր­եմն, Դաւիթ Մոսի­նեանի գոր­ծակ­ցութեամբ, նոր կեանք մը ըն­ծա­յելու համար ԿԱՄի հին ծրա­գի­րին, բայց այսանգամ՝ ցա­մա­քամաս փոխելով, ու Երեւան փոխա­դրուելով։ Այս վե­րա­կեն­դա­նացած ծրագիրը,ցամաքամասի ու արտաքին պայ­ման­նե­րու փոփոխու­թե­նէն օգ­տուե­լով, նոր ձեւակերպում ստա­ցած էր սա­կայն մեր մտքին մէջ։ Ահաւասիկ ի՛նչ կը գրէ­ինք քանի մը ամիս առաջ, ԿԱՄի վերակենդանացումը ծանուցողու մեր հին ու նոր բա­րե­կամները աշ­խա­տակցութեան հրաւիրող շրջա­բե­րա­կանին մէջ. «Ատե­նօք՝ սփիւռ­քեան հողերու վրայ կը դեգերէինք, արեւ­մտահա­յերէնի աշխա­տա­ւորները կը մէկտեղէինք, թարգ­մա­նա­բարաշխարհ մը ըն­կա­լելու, եւ գաղտ­նաբար՝ մենք զմեզ վեր­լուծելու յաւակ­նու­թիւնն ունէինք։ Այսօր՝ կը մեկնինքայն հաս­տա­տու­մէն որ Հայաս­տանի ինչպէս Սփիւռքի տարածքին՝ գիր­քե­րու մասին քննադա­տա­բարխօսելու սովորութիւնը կոր­սուեր է։ Ո՞ւր կորսուեր է, չենք հաս­կցած։ Բայց կ՚ու­զենք որ նոր ԿԱՄը, որպէս“հանդէս քննադատական”, գիր­քերու մասին խօ­սի։ Ո՛չ թէ կարճառօտ ու հաճոյալից գրախօ­սա­կան­ներհրամ­ցնե­­լով, այլ՝ հանդէսի մը վայել վեր­լուծումներով եւ ու­սում­­նա­սիրութիւններով»։ Եւ ըստ այնմ՝ որոշածէինք նաեւ ԿԱՄին մակդիրը փոխել ու զայն կոչել այլեւս՝ «Հանդէս վերլուծական եւ քննադատական»։ ԿԱՄըպիտի շարունակէ հետեւաբար իր իսկ ստեղ­ծած աւանդութիւնը, կողք կողքի դնելով ուսում­նա­սի­րութիւններեւ թարգմա­նու­թիւն­ներ, այս անգամ սակայն մաս­նաւոր շեշտ մը դնելով լոյս տեսնող գիրքերուն անդրա­դառ­նալու անհրաժեշտութեան վրայ, եւ յուսալով որ աւելի բարե­նպաստ օրեր պի­տի բացուին մեր առջին,ընթերցումի հրաւիրող օրեր, առանց նեն­գամիտ ժահրի եւ առանց հա­մաճարակի։

Ի՞նչ բան փոխուեցաւ, որպէսզի տասնհինգ տարի ան­կա­րելի եղո­ղը յանկարծ կարելի դառնայ։ 2002ի շուրջ,երբ Նիւ Եորք էի, Րաֆֆի Աճէ­մեանին հետ ձեռք ձեռ­քի տուած, վեր­ջա­ցուցինք Անթուան Պեռ­մանի L'Épreuve de l'étranger-ին թարգ­մա­­նու­­թիւ­նը, հայե­րէն՝ Օտա­րու­թեան փորձընկալումը։ Թարգա­մա­նու­թիւ­նը լոյս տեսաւ2017ին միայն, ուր­եմն նոյնպէս տասն­հինգ տա­րի ուշացումով, ո՛չ թէ ամե­րի­կեան կամ եւրո­պա­կան ցամաքա­մա­սի վրայ, այլ՝ Երեւան (հրա­տա­րակիչ՝ Սարգիս Խաչենց-Փրինթ­­ինֆո)։ Ատկէ առաջ կամ ատոր հետզուգահեռ լոյս տեսած էին Պլանշոյէն երկու հատորներ (Վիպումներ եւ Գրա­կա­նութիւնը եւ մահուան մերիրաւունքը, 2013 եւ 2017), Նից­չէի Թերա­քրիս­տո­սը (2017), եւ վերջերս՝ Միշէլ Ֆուքոյի Սե­ռա­կանու­թեանպատմութիւնը եւ Ճորճօ Ակամ­պէնի Homo sacer-ը (բոլորին հրա­տա­րակիչը ըլլալով Ինքնա­գիր գրականակումբը, Վահան Իշխա­նեանի գլխաւորու­թեամբ), իսկ ի մօ­տոյ լոյս պի­տի տեսնէ Վալթեր Բե­նիամինի կարգմը աշխատա­սի­րու­թիւն­նե­րը հա­ւաքող Լու­սան­կար­չութիւն եւ պատմութիւն հա­տորը (4Պլուս), ասոնք՝թարգմանաբար իմ ձեռքէս ելած, համա­պա­տաս­խան վեր­ջաբաններով օժ­տուած, եւ բոլորը՝ կրկին Երե­ւա­նիմէջ։ Անշուշտ անձ­նական պարա­գայ մըն է միայն նկա­րա­գրածս։ Բայց ընդհան­րացումի արժանի պարագայմըն է։ Այո, ԿԱՄը սկիզբէն ուզած էր ի միջի այլոց՝ թարգմանական տար­րալուծարան մը հանդիսանալ եւթարգ­մանութեան շուրջ մտա­ծո­ղա­կան աշխատանք մը զարգացնել։ Պարագաները ցոյց տուին սա­կայն որմիեւ­նոյն ժամանակ՝ որպէս այդ ինքն իր կա­րելիութեան եւ ան­կարելիութեան սահման­ները կը փորձարկէր։Օտա­րութեան մէջ թարգ­մանելու կա­րե­լիութեան եւ անկա­րե­լի­ութեան սահմանները։ Չէ­ինք հասկցածանշուշտ այն ատեն որ երբ օտարութեան մէջ «գրեթէ կորսուած» լեզուով կը թարգ­­­մա­նենք, լեզուն կը փորձ­ընկալենք որ­պէս վերապրող, շատ իւ­րա­յա­տուկ իմաս­տով մը։ Ու միակ ձեւն է, ի դէպ, զայն որպէս վե­րա­պրող փորձընկալելու։ Բայց մանա­ւանդ ինչ որ չէինք հաս­կցած այն ատեն, 2005ին, այն էր որ այդ փորձ­ըն­կա­լու­մը չի կրնար ար­ձանա­գրուիլ եթէ ինքն իր մէջ չկազմակերպէ իր հան­դի­պու­մը իր հակերե­սին հետ,չկազմակերպէ իր հանդիպումը՝ ինք­ն­իշխան լեզուներուն հետ, կամ ինքն իր հետ որպէս ինքնիշ­խան (եւուրեմն վերջին հաշուով՝ չանդրադառնայ որ ի՛նքն է հա­կե­րեսը, ինք­ն­իշ­խանութեան հակե­րե­սը)։ Ի վերջոյ՝հոգեվեր­լու­ծու­թեան առա­ջին օրէնքն է այս մէկը։ Հետեւաբար ինչ որ փո­խուած է այսօր, 2005ի բաղ­դատ­մամբ, այն է որ վերապրող լե­զուն հանդի­պե­ցաւ իր հակե­րե­սին՝ ինքնիշխան լեզուին ու կրցաւ հե­տե­ւաբարփորձընկալուիլ (եւ փորձ­ընկալումը արձա­նա­գրել) որպէս ի՛ն­քը անոր հակե­րեսը։ Ի վեր­ջոյ՝ պատմականդէպք մըն է։

Այդ պատմական դէպքին սպասել պէտք էր, ըստ երե­ւոյ­թին, հաս­կնա­լու հա­մար թէ ի՛նչ կը կատարուէրԱնթուան Պեռ­մանի Օտարութեան փորձընկալումը գիր­քին մէջ, որ այս ձեւով ու այս առումով՝ երեւան կուգայ որպէս դարուն մեծ, թերեւս մեծա­գոյն, գիր­քե­րէն մէկը (ան­շուշտ չնշմարուած մեծու­թեամբ), եւ որունկեդրո­նա­կան նիւթն է ԺԸ. դարու վեր­ջա­ւո­րու­թեան՝ Գերմանիոյ վի­պապաշտ շարժումին յա­տուկ թարգ­մա­­նութեան տեսա­բա­նութիւնը։ Խնդիրը այն է, բնակա­նա­բար, որ Պեռման (ինչպէս իրմէ առաջ՝ ՎալթերՊենիամին) գաղա­փար չունէր «վերապրող» լեզուին եւ այդ լեզուով թարգ­մա­նելու հրա­մայականին մասին։Այնպէս որ այդ գիրքին վերջին գլուխը (Հէօլտերլինին նուիրուած գլուխը) կը կրկնէ Հայտե­կե­րէն եկած մօ­տե­ցումը ու կը ճապաղի ընդ­հան­րութիւններուն մէջ։ Այս մասին՝ ու­րիշ առիթով։ Բայց որպէս­զի ամբողջովինվերա­ցական չմնայ այս ըսածս, կ՚ուզեմ հոս համառօտակի կրկնել ինչ որ կ՚ըսէի անցեալ տա­րի ԴաւիթՄոսինեանին հետ խօ­սակ­ցութեանս ընթացքին (տե՛ս «Ինք­ն­իշխանութեան դահլիճներէն ներս», տե՛սԱկտուալ արվեստ #1(7), 2019)։

ԺԸ. դարու վեր­ջա­ւո­րու­թեան Գերմանիոյ մէջ ամէն ինչ թարգ­մանելու եւ լեզու­նե­րուն մի­ջեւ սահ­ման­նե­րը թարգմա­նու­թեամբ փորձընկա­լե­լու որոշումով,  վիպա­պաշտ դպրոցի մտա­ւորա­կան­նե­րը իրենց կամքէն ան­կախ ստեղ­ծածեն ինքն­իշ­­խան լե­զու­ներու յղացքը եւ իրա­կա­նու­թիւնը։ Թարգ­մա­նե­լով՝ ստեղծած են ինք­նիշ­խանու­թիւնը, լեզուներըորպէս ինք­ն­իշխան։ Եւ ուրեմն անխու­սափելի էր որ մեզմէ շատ առաջ՝ մէ­կը կանգ­նէր հա­կադիր երեսին վրայ ուստանձնէր լեզուներու ինքնիշ­խա­նու­թեան սկզբունքին կող­մէ ըստ էութեան յետա­մղուած, ան­գրա­ւելի ուանբնակելի դիրքը։ “Նշան մըն ենք։ Ան­­վեր­ծան։ / Զուրկ ենք ցաւէ։ Եւ օտա­րութեան մէջ գրեթէ / կորսն­ցուցինք լե­զուն” («Ein Zeichen sind wir, deutungslos. / Schmerzlos sind wir. Und haben fast / Die Spra­che in der Fremde verloren», տե՛ս Friedrich Höl­der­lin, Wer­ke und Briefe, Insel Verlag, 1969, հատոր 1, էջ 199)։ 1803ին գրուած է։ Հէօլտեր­լինը սպասած իր լեզուի՝գերմաներէնի “վե­րա­ցում”ին, այդ տողերը գրելու համար։ Ինքնիշխան դարձած լե­զունե­րու դիրքէն չէր խօսեր այդ­տեղ։ “Վերապրող” լեզուի դիր­քէն կը խօսէր։ Լռե­­լեայն հա­կադրուելով վիպա­պաշտ­նե­րուն։ Եւ անշուշտ “վերա­պրող”ի գաղափարն ալ առաջին ան­գամ ըլլալով կ՚արձանագրուէր այդ “գրեթէ”ին մէջ։ Պէտք է հասկնալ ուրեմն թէի՛նչ կը նշանակէր իրեն համար թարգ­մա­նել օտա­րու­թեան մէջ, թարգ­մա­նել օտարու­թեան մէջ գրեթէ կորսուած լեզ­ուով մը, թարգ­­մանել վերապրող լեզուով։ Եւ թարգ­մանելով՝ ապրեցնել այդ լեզուն որ­պէս վեր­ա­պրող։

* * *

Ընթերցողը պիտի անդրադառնայ որ ներկայ ԿԱՄին մէջ հրամ­ցուած Գիրգոր Պըլ­տեանի «Երկրորդ սկիզբ»ը եւ Ժանին Ալ­թունեանի «Նի­կողոս Սարաֆեան։ Ան­հայրե­նիք բանաս­տեղ­ծ»ը, իւրաքանչիւրը իր յատուկեղանակով, կը վերադառ­նան այս հար­ցերուն։ Պըլտեանի պա­րագային՝ դիմելով ԺԹ. դարու Մխի­թարեանբանաս­տեղծ­ներուն եւ մասնաւորաբար՝ Ար­սէն Բա­գրա­տունիի մօտ մեռեալ լեզուով գրա­­կա­նութիւն մշա­կելու (եւ ուր­եմն կորուստը թարգմանելու) յոյժ յատկա­նշա­կան ծրա­գիրին։ Իսկ Ժանին Ալթու­նեա­նի պա­րագային՝ Սփիւռ­քի ամե­նէն ցցուն բանաստեղծի կերպարին ընդմէջէն նո­րէն կորուս­տի թարգմանութեանկերպերը հետապնդելով։ Որով­հետեւ ան­շուշտ՝ կորուստը թարգ­մանել պէտք է։ Եթէ չթարգ­մանուի, ինչ­պէ՞սպիտի արձանագրուի։ Անգամ մը եւս՝ հոգեվերլու­ծու­թեան առաջին օրէնքն է։ Ամ­բողջ հարցը այն ըլլալովսակայն թէ ի՛նչ լեզուով պիտի թարգ­մանուի ան։ Բայց Ժա­նին Ալթու­նեա­նին աշխատասիրութիւնը կարելի էնաեւ ու պարզապէս կարդալ որպէս քննադատական գրախօսութիւն, Սարա­ֆեանի կեդրո­նա­կանգրուածքներէն մէ­կուն՝ «Վէնսէնի ան­տա­ռը» գործին ֆրան­սե­րէն թարգմանութեան առիթով գրուած։ Եւ ես ալհոս առիթէն կ՚օգտուիմ յիշեցնելու համար որ նոյն «Վէնսէնի ան­տա­ռը» ար­տա­տպուեցաւ ատենօք երկումասով ԿԱՄի էջերուն մէջ (թիւ 2 եւ 3-4), գիրքով լոյս տեսնելէ առաջ (մանրամասնութիւնները տրուած ենԺանին Ալթունեանի յօդուածին սկիզ­բը)։ Քննադա­տական աշ­խա­տասիրութիւններ են նաեւ ԴաւիթՄոսինեանի ըն­թեր­­ցումը, Վարազդատ Տէրոյեանի հատորին նուի­ր­ուած (դժբախ­­տաբար միակ հա­տորը որունինք Տէրոյեանէն, 2010ին լոյս տեսած Քանթի թարգմա­նու­թե­նէն զատ) եւ Կարէն Ճալ­լա­թեա­նի զեկոյցը նորլոյս տե­սած վէպի մը մա­սին, որ մեզ կը փոխադրէ սովե­տա­կան շրջանի տխրահռչակ ճամբար­նե­րու շրջա­նը։

Հատորին սկիզ­բը դրուած է Մորիս Պլանշոյի գրիչէն ելած վի­ճար­կողական կտոր մը, ուշ շրջանի արտա­դրու­թիւն (թուա­­կանը՝ 1963), ուր Պլանշոյ կ՚անդրա­դառ­նայ քննադա­տա­կան արարքի նշա­նա­կու­թեան եւտարողութեան։ Այդ կտորին կ՚ար­ձագանգէ հոս վեր­ար­տա­դրուած՝ իմ հին դասա­խօսու­թիւն­նե­րէս մէկունգրա­ռումը (ֆրանսա­կան աշխարհէն ներս մինչեւ այսօր հռչակ վայելող Ռոլան Պարթի եւ Ցվե­թան Թոտորովիմա­սին), որ առի­թը կ՚ընծայէ նորո­վի անդրա­դառ­նալու քննադա­տու­թեան արդի հոսանք­ներուն ընդհա­նուրառ­մամբ եւ անոնց մէջ Մորիս Պլան­շոյին գրաւած իւրայատուկ դիրքին մասնա­ւո­րաբար։

Եւ անշուշտ կայ (ինչպէս ԿԱՄի նախորդ համարներուն մէջ) «Թարգ­մանա­կան ուղին» վերնագրով բաժինը, որուն մէջ հրամցուած է նախ Արթիւր Տան­թոյի մէկ յօդ­ուածը, անգամ մը եւս՝ «արուեստի վերջա­ւորութեան» մասին (թարգ­մանիչ՝ Հրայր Էօլմեսեքեան)։ Պէտք է յիշե­ցնել ի հարկէ, որ ԿԱՄի 6րդ հա­մա­րին առաջին բա­ժինը («Արուես­տի վերջաւորութի՞ւն, թէ վերջա­ւո­րու­թեան արուեստ» կոչուած) ամ­բողջու­թեամբ այդ նիւթիննուիրուած էր, մասնաւորաբար Րաֆֆի Աճէմեանի «Ար­թիւր Տան­թոյի տեսութիւնը» յօդուածով։ ԱրթիւրՏանթոյ (1924-2013) փիլի­սո­փա­յու­թիւն կը դասաւանդէր Քոլում­պիա համա­լ­սարանը եւ միեւնոյն ատեն՝ժամա­նա­կա­կից (կամ արդեօք նախ­ընտրելի ըլլար ըսել՝ զուտ նիւ-եորքեան) երեւոյթներուն վրայ սուր աչքմը պտտցնող արուեստի քննադատ էր։ Այսօր ուրեմն իր վեր­ջին կարեւոր ելոյթներէն մէկը կու տանքթարգմա­նա­բար, թարգ­մանիչին նախաձեռ­նու­թեամբ։ Միւս թարգմանու­թիւ­­նը (ձե­ռամբ Րաֆ­ֆի Աճէմեանի) Եդուարդ Սայիտի Orient­alism գիր­քին ներա­ծա­կան գլուխէն առաջին երկու բաժինները կը հրամցնէարեւմտա­հա­յե­րէն։ Այդ գիրքին կարեւորութիւնը կարծեմ՝ պէտք չկայ շեշ­տելու։ Ի մօտոյ լոյս պիտի տեսնէլման գիրքին արեւմտահա­յերէն թարգ­մա­նութիւնը։ Մեր հրամցու­ցածը այդ նոր լոյս տես­նելիք արեւմտա­հայերէն թարգմա­նու­թենէն վերցուած է։ Նոյն ներածութիւնը, արե­ւելահա­յերէն անթերի թարգմանութեամբ, հրապարակուած էր Արտե­րիա կայ­քէ­ջին վրայ (2014ին)։ Շու­շան Աւագեանի եւ իր աշա­կեր­տու­հիներունգործն էր։ Վերջա­ւո­­րու­թեան ուրեմն, Շուշան Աւա­գեանի մասնաւոր արտօ­նու­թեամբ, արտատպեցինք Ար­­տերիաի մէջ լոյս տեսած այդ արե­ւե­լահայերէն թարգմանութեան նոյն բաժինները, ըն­թերցողը հրա­ւիրելուհամար երկու թարգմանու­թիւն­ներուն միջեւ համե­մա­տու­թեան մը։ Ձեւերէն մէկն է երկու լեզուները՝ինքնիշխանը եւ վե­րապրողը իրարու հետ երկ­խօ­սու­թեան հրաւիրելու։ Նոյն անգլե­րէն բնա­գիրն է, ենթա­դրա­բար նոյն հայերէն լեզուն է, եւ սակայն թարգմանական արդիւնք­նե­րը, չըսելու համար՝ թարգ­մանելու արար­քին իմաս­տը, բաւական տար­բեր են։

Ընթերցողին ուղղուած այդ հրաւէրը մաս կը կազմէ նաեւ աւե­լի ընդ­հանուր հրամայականի մը, որունշրջագիծը փորձած էի յստա­կացնել մէկ անգամ տարիներ առաջ, նախորդ ԿԱՄի հա­մա­րին մէջ, ՖուքոյիՀսկել եւ պատժել գիրքին Հա­յաս­տան լոյս տե­սած թարգ­մանութիւնը քննարկելու ճամբուս վրայ (տե՛ս ԿԱՄթիւ 6, էջ 368ի շուրջ)։ Խօսքը թարգ­մանութիւն մը որ­պէս թարգ­մանութիւն կարդալու հրամայա­կա­նին մա­սին է։Որ կը նշա­նա­կէ անշուշտ ընթերցողական հա­յեաց­քը ուղ­ղել եւ կի­զա­կէտը տե­­ղա­ւո­րել արդէն իսկ կազմուածեւ փոխա­դրուող իմաս­տէն մէկ մակարդակ վար, իմաս­տի կազմա­ւոր­ման մա­կար­դակին։ Բայց կը նշա­նակէնաեւ կարդալ տար­բե­րու­թիւնը։ Տար­բե­րու­թիւնը իմաստաւորման եղանակ­նե­րուն միջեւ։ Տար­բե­րու­թիւնըկազ­­մուածին եւ կազմաւորման միջեւ։ Տարբերու­թիւնը լե­զուներուն միջեւ։ Տարբե­րու­թիւնը լեզուին եւ ինքն իրմիջեւ։ Այդպիսի ընթեր­ցող­ներ եւ ընթերցումներ կ՚ակն­կալէր Ան­թուան Պեռման ատենօք։ Ըն­թերցողներ, որոնք գիտնային կար­դալ թարգ­մա­նական աշխատան­քը երբ կը կարդան թարգմա­նու­թիւն մը։

* * *

Եւ հիմա վերջին խօսք մը կայ ըսելիք, շատ աւելի շօ­շափելի. խօսք մը մեր եր­կու լեզուներուն մէջ կիրար­կուածտա­ռադարձութեան օրէնքներուն մասին, յա­տուկ անուններու պա­րագային։ Մեր երկու լեզուները նոյն հնչիւ­նա­յին համա­կար­գը չու­նին։ Այդպէս է, իմ յանցանքս չէ։ Ի վերջոյ՝ տեղ մը պիտի տարբերէին իրարմէ։ Այսմէկը սակայն՝ ճակատագրա­կան տար­բերութիւն մըն է։ Լեզուին ուղն ու ծուծն է։ Հազար տարի առաջ՝Կիլիկիոյ մէջ, հնչիւնային գետնի վրայ արդէն իսկ կար այդ հիմ­­նական հեռաւորութիւնը։ Կիլիկիայէն առաջ՝չենք գի­տեր, ու ո՛չ մէկ միջոց ու­նինք գիտնալու։ Ես վերջին տարինե­րուն Երեւան տպուած գիրքերուս մէջ՝յատուկ անուններու տա­ռադարձութեան հա­մար հետեւեցայ այս­օր­ուան հայաս­տանեան լեզ­ուի հնչիւնայինհամակարգին եւ տառադարձական սովո­րու­­թիւն­նե­րուն (օրինակ՝ Blanchot-ն գրեցի «Բլանշոյ» եւ ոչ թէ «Պլան­շոյ», Agamben-ը՝ «Ագամբէն» եւ ոչ թէ «Ակամ­պէն»)։ Բայց հոս՝ արեւմտա­հայերէն գրուածք­­­նե­րուն հա­մարորոշե­ցինք պահել արեւմտա­հայե­րէնին յատուկ հնչիւ­նա­կարգին հե­տե­ւող տա­ռադարձելու ձեւե­րը, հա­ւա­տարիմ մնալով սկիզբէն ի վեր ԿԱՄի էջե­րուն մէջ երեւ­ցող յա­տուկ անուններու ուղղա­գրու­թեան։ Եւ քանի որսոյն հա­տո­րին մէջ կան արեւ­մտա­հա­յերէն եւ արեւե­լա­հայերէն գրու­թիւն­ներ, ընթերցողը երբեմն պի­տի տես­նէ նոյն անունները տարբեր ձեւով գրուած (Սայիտ եւ Սայիդ)։ Ա՛յդ էր վճարելիք գինը։

Մարկ Նշանեան
Օգոստոս 2020, Լիզպոն