Ռոլան Պարթ եւ այլք

1986ի Փետրուարին Գալիֆորնիոյ UCLA համալսարանի Գրիգոր Նա­րե­կացի ան­ուան ամպիոնին ծիրէն ներսկարդացած վեց դա­սա­­խօ­սու­թիւններէս առաջինն է, որ կը ներ­կա­յաց­ուի հոս։ Տասն­հինգ օրուան վրայ երկարողսեմինարի մը ընթացքին՝ յա­ջոր­դա­կան նիւ­­­­թերը եղած էին՝ 1. Ռոլան Պարթ եւ արդի քննա­դա­տու­թիւնը, 2. ՇահանՇահնուր, կամ՝ Օտարին անունը, 3. Զարեհ Որ­բունի, Եւ եղեւ մարդ, 4. Զարեհ Որբու­նի, գրութեան ծնուն­դը, 5. Սփիւռքի բանաստեղծութիւնը, Գրիգոր Պըլ­տեանի օրի­նա­կով, 6. Յակոբ Օշա­կան, մօտենալ Աղէտին։ Դա­սա­խօսական ձեւով ներ­­կա­յա­ցուած այդ նիւթե­րուն առաջինն է ուրեմն որ կը հրամ­ցուի հոս, այսքան տարի ետք, որպէս պատմական փաստ։ Մե­քենագիր տար­բե­­րա­կը թուական մը կը կրէ թուղ­թերուս մէջ՝ Ապ­րիլ 1987։ Այստեղէնսկսեալ՝ պիտի պահեմ սոյն տարբե­րակը ինչպէս որ շա­րա­դրուած էր այդ թուա­կանին։ Պատմական փաստ ըլլալէանդին՝ չէ կորսն­ցուցած անշուշտ իր այժմէա­կանու­թիւ­նը։ Աւելցուած են միայն քանի մը  էջատակի ծանօթագրու­թիւն­ներ, նոր մեքե­նա­գրու­թեան առիթով։

Սեմինարին ծրագիրն էր՝ Սփիւռքի քանի մը հայ գրագէտներու գոր­ծերուն վրայ ընդ­հանուր ակնարկ մը նետել, ու քննա­դա­տա­կան կարելի մօտեցումներու մա­սին հա­մա­դրական պատկեր մը տալ։ Բացայայտ է, որ ծրագրին երկրորդ մասը ինք­նին՝ հսկա­յա­կան աշխատանք մը պիտի պահանջէր, եթէ կատարուելու ըլլար բոլոր հո­սանք­ները պարփա­կե­լու մի­տումով։ Համա­կար­գա­յին մօ­տե­ցում չառա­ջար­կեցի հե­տե­ւաբար։ Ու­զե­ցի սահմանա­փակ թի­ւով անուն­ներու ընդմէջէն՝ քննադատական մե­թոտներուն եւ հա­յեացքներուն անդրադառնալ։ Ռոլան Պարթը ըն­տրե­ցի սկիզ­բը իբրեւ ուղե­ցոյց, որովհետեւ Ֆրանսայի մէջ իրմով սկսած էր հրա­­պա­րակային դառ­նալ քննա­դա­տութեան մարզին մէջ որոշ յե­­ղա­շրջում մը։ Այս անու­նին ընտրու­թիւնը կապուած է ուրեմն մա­սամբ՝ պատմական իրա­դար­ձութիւննե­րուն, եւ մասամբ ալ՝ ըն­­տ­րութիւն մը կատարելու ստիպողութեան։ Ռոլան Պարթ լա­ւա­­գոյնս գիտէր զգալ ու «որ­սալ» իր ժամանակաշրջանի իմացա­կան նո­րու­թիւն_­­ները։ Փորձած է նաեւ այդ նորութիւն­նե­րուն անձ­­նա­կան շեշտ մը ընծայել։ Ասոնք էին ընտրութեանս դրդա­պատ­­ճառ­ները։

Ընթերցողը պիտի անդրա­դառ­նայ նաեւ որ ծայրէ ծայր՝ ֆրան­սե­րէն texte բառին համար շարադրանքին մէջպահեցի «գրուածք», ինչ որ յոյժ անսովոր է, ու բացա­տրու­թեան կը կա­րօտի ան­կաս­կած։ «Un texte» իմ լեզուովս՝կրնայ թարգ­մանուիլ «գրութիւն մը», եւ այդ պատճառով իսկ երկար ատեն, հոն ուր պէտք էր, կը գործածէինք«գրութենական» բառը, ըսելու հա­մար textuel։ Երկ­դիմութիւն մը կայ այդ որոշումին մէջ սա­կայն, որովհետեւ textuel կը վերաբերի աւելի ընդհանուր գրուածքի գաղափարին քան թէ առանձին առարկային։ Առարկան կրնայ ըլ­լալորեւէ գրուած կտոր մը։ Բայց texte-ի պարագան տարբեր է, երբ ան գոր­ծա­ծուած է որպէս վերացական գոյա­ցութիւն։ Ֆրան­սայի մէջ եօթա­նա­սու­նական թուականներուն՝ փիլի­սո­փա­ներն ու գրականա­գէտ­ները մէ­կը միւ­սէնշահա­գրգռական աշ­խա­տասիրութիւններ կը նուի­րէ­ին texte կոչ­ուող այդ վերա­ցա­կան գոյացու­թեան։ 1970ինտպուած Ռոլան Պարթի S/Z գիրքը (որուն վրայ հիմնուած էին 1986ի իմ մտո­րում­ներս) պատմա­կան այդ պա­հին մէջկ՚ար­ձա­նա­գրուի։ Յիսուն տարի առաջ էր։ Այդ տա­­րի­ներուն էր, որ Ժակ Տե­րիտան մէկ յօդուածէն միւսը՝ «գրու­թենա­կա­նու­թեան» շուրջ կը մտո­րէր (եւ այդ բառն էր, որ կը գոր­ծածէինք հայերէն լեզուով թարգ­­մանելու համար textu­a­li­té-ն, երբ պէտքը զգացուէր, ու այս­օր կը վարանիմ, քանի որ texte-ին համար կը պահեմ «գրուածք» բա­ռը, ցնորտնօրի­նու­թիւն)։ Քիչ ժամանակ անց, «գրու­­թե­նակա­նու­թեան» տեսա­բա­­նու­­թիւնը հանրութեան ներկա­յա­ցուց Տերի­տան, իր La Dissémi­na­tion գիրքով (թարգ­մա­նենք՝ «Իմաս­­տա­սփռու­մը»), ու նոյն տա­­րի­­ներուն է, որ իմ փիլիսոփա­յութեան ու­սու­ցիչ­ներս (Ժան-Լիւք Նանսի եւ Ֆիլիփ Լաքու-Լա­պարթ) «Groupe de Re­cherches sur les théo­ries du signe et du texte» («Գրուածքի եւ նշանի տե­սա­բանու­թիւն­ներուն մասին հե­տա­զօտական խմբակ») անունով սեմի­նար մը կըվա­րէին, որուն մասանակցած եմ տարի­ներով, եւ որուն շրջա­ծիրին մէջ բազմիցս խօսք առած եմ։ Այս մթնոլորտինմէջն է, որ Ռոլան Պարթ հրատա­րակեց իր S/Z-ը, գրական քննադատութեան մարզէն մեկնելով, ու տեղ մը հան­դի­պելով ուրեմն texte-ի վերա­ցական գո­յա­ցութեան, գիրքին սկիզ­բը դրուած պար­բե­րու­թիւններով՝ ուղ­ղակի եւ բացա­յայտ­օրէն ներշնչուելով նաեւ Տերիտայէն, մաս­նա­ւորաբար հոն ուր կը բացատրէ թէ (նախ ֆրանսերէն ըսեմ, յարասելով իր ըսա­ծը) il n'y a pas de hors-texte, «գրուածք» կոչուածը չունի իրմէ «դուրս» մը, չունի արտա­քնու­թիւն, եւան­մի­ջապէս կը սրբագրէ այդ փիլիսոփայական նախա­դա­սութիւնը երկրորդ բանա­ձեւու­մով մը, նոյնքան խոր­հրդաւոր առաջին ակնարկով, նոյնք­ան դժուար ըմբռնելի (եթէ պահենք texte-ի սովո­րա­կան իմաստը որ­պէսգրուածք ու գրու­թիւն). il n'y a pas de tout du texte, գրուած­քը որպէս վերացական գոյացութիւն՝ «ամբողջ» մը չէ ու չիկրնար ըլլալ։ Այդ բա­նաձեւումները քիչ անդին պիտի կար­դանք Ռոլան Պարթի S/Z-ի սկզբ­նա­կան պար­բե­րութիւններուն հոս հրամցուած թարգ­մանու­թեան երկայնքին, ու ետքը պիտի տես­­նենք, թէ ինչ­պէս 1986ին կըփորձէի մտա­ծողական շրջածիր մը ստեղ­ծել, զա­նոնք հասկնալու համար, ետքն ալ՝ անոնց շուրջ հիւ­սուած քննա­դա­տական մօտեցումին նրբու­թիւն­ները զար­գա­ց­նե­լու համար։