Թարգմանութիւն եւ փիլիսոփայութիւն
Առցանց ԿԱՄի այս բաժնին մէջ հաւաքուած են քանի մը գրութիւններ, որոնք նախապատրաստական ընթերցումի դեր պիտի կատարէին (եւ տակաւին կրնան կատարել) Երեւանի մէջ կայանալիք “Թարգմանութեան փիլիսոփայութիւն, եւ փոխադարձաբար” վերնագրով նախատեսուած սեմիանարային հանդիպումներու համար։
Սկիզբը կան Վալթեր Բենիամինի գրիչէն ելած երկու հիմնական աշխատասիրութիւններ՝ «Թարգանիչէն ակնկալուածը» (1923) եւ «Ի նպաստ բրտութեան քննադատութեան» (1921)։ Ասոնք ԿԱՄ հանդէսի առաջին երկու համարներուն մէջ լոյս տեսած մեր անդրանիկ թարգմանութիւններն են (1980 եւ 1982), այս առիթով ամբողջութեամբ վերանայուած եւ բարեփոխուած վիճակով։ Պէտք ունէին ի հարկէ վերանայումի։ Ինչո՞ւ այս երկուքը միասին։ Առաջինը Բենիամինի կողմէ գրուած էր որպէս յառաջաբան, Շարլ Պոտլեռի իր թարգմանութիւնները մէկտեղող գրքին համար։ Երկրոդը կը ներկայանար որպէս արդիական շրջանին կազմուած պետական ինքնիշխանութեան քննադատութիւն մը։ Երկուքին միջեւ՝ ո՛չ մէկ տեսանելի կամուրջ։ Եւ սակայն նոյն արդիական շրջանին, պետական ինքնիշխանութեան հետ զուգահեռաբար՝ տեղի ունեցած է ազգային լեզուներուն յատուկ շարժընթաց մը, զոր կրնանք կոչել լեզուներու “ինքնիշխանացում”ը։ Պատմական շարժընթաց մըն է, որ կը բնորոշէ թարգմանութեան արդի ըմբռնումը, եւ փոխադարձաբար՝ կը բնորոշուի, կ՚արմատանայ, երեւան կու գայ թարգմանական գործողութեամբ։
Ատկէ ետքը կու գան իտալացի փիլիսոփայ Ջորջօ Ագամբէնի գրիչէն ելած երեք ուսումնասիրութիւններ։ Ագամբէն միակ արդի հեղինակն է, որ փորձած է միասին մտածել “նշխարեալ” լեզուի հարցը եւ “վկայութիւն” կոչուածը։ Առաջինը՝ “ի՞նչ է լեզու մը որ կը մնայ” հարցումով։ Երկրորդը՝ “խօսիլ կենդանի լեզու մը ինչպէս թէ ըլլար մեռեալ” բանաձեւով (տե՛ս Մնացորդք Աւշուիցի, պարբերութիւն 4.11)։ Երկուքին միջեւ կապակցութիւնը անշուշտ թարգմանութիւնը պիտի ըլլար, “նշխարեալ լեզու”ով թարգմանութիւնը, կամ “մեռեալ լեզու”ով թարգմանութիւնը։ Այդ կապակցութեան յայտնաբերումի ճամբուն վրայ գտնուող երեք գրութիւններ կը հրամցնենք հոս։ 1) «Փասքոլի եւ ձայնին մտածողութիւնը», ուր առաջին անգամ ըլլալով՝ նիւթ կըդառնայ մեռեալ լեզուով մը գրելու խնդիրը, 2) «Լեզուն որ կը մնայ», նոյն վերնագիրով լոյս տեսած գիրքին (La lingua che resta) վերջին գլուխը, 3) «Հսկայամարտութիւն դատարկութեան մը շուրջ» (Մինաս Լուռեանի թարգմանութեամբ), որ Արտակարգ իրավիճակ գիրքին (Stato di eccezione) չորրորդ գլուխն է, ու կը զբաղի Վալթեր Բենիամինի բրտութեան քննադատութեամբ, զայն կարդալով Քարլ Շմիթին հետ երկխօսութեան մը ծիրին մէջ, հետեւաբար՝ ինքնիշխանութեան խնդիրը ծայրէն քննարկելով։
Յետոյ կու գայ Պորխէսի «Փիէռ Մենար “Տոն Քիշոթ”ի հեղինակ» (Վարդան Մատթէոսեանի թարգմանութեամբ), որուն նիւթն է (մեր ընթերցումով) նոյն լեզուին մէջ մնալով “թարգմանել”ու հարցը։
Ու վերջապէս՝ Մարթին Հայտեկերի Was heißt Denken? (Ի՞նչ կը նշանակէ մտածել) գիրքին առաջին բաժինը։ Այդ մէկը անշուշտ շատ տարբեր հիմերու վրայ կը դնէ “մտածել”ու եւ “թարգմանել”ու միջեւ կապակցութեան անդրադառնալու անհրաժեշտութիւնը։